Günyüzü, Eskişehir'in Ankara sınırındaki uç ilçelerinden biri. Merkezden çıkan bir ekip için mesafe kabaca 100 kilometre; Sivrihisar hattı üzerinden gidiş-dönüş, bir iş gününün önemli bir bölümünü alıyor. Bu nedenle Günyüzü'nde yapılan beton kesme ve karot delme işleri, şehir içindeki gibi "yolu düşmüşken uğrama" mantığıyla değil, ölçüsü önceden alınmış ve tek sefere toplanmış bir program halinde yürütülüyor.
İlçenin yapı stoğu da bu programı belirliyor. Günyüzü'nde ağırlık tarım ve hayvancılık tarafında: sulama kanalları ve kanaletler, hububat silosu ile yem ünitesi temelleri, ahır ve ağıl zeminleri, köy yolları ve menfez ağızları. Çok katlı betonarme yapı işi buradaki toplam işin küçük bir kısmını oluşturuyor. Dolayısıyla kesim ve delme işlerinin çoğu, şantiye elektriği ve şebeke suyu bulunmayan açık arazide geçiyor. Aşağıdaki bölümlerde Günyüzü'nde en sık karşılaşılan iş tiplerini, her birinin teknik kısıtını ve sahada nasıl çözüldüğünü sırasıyla anlattık.
Sulama Kanalı, Kanalet ve Savak Ağzı İşleri
Günyüzü'nde en çok tekrar eden iş kalemi sulama hatlarında çıkıyor. Prekast kanaletlerin bir bölümünün kesilip yeni bir tarla girişine yer açılması, savak ağzının genişletilmesi, kanal duvarına boru geçişi için delik açılması, kırılmış kanalet parçasının komşu elemanlara zarar vermeden sökülmesi. Bu işlerin ortak özelliği, kesitin ince ve elemanın hassas olması.
Teknik kısıt burada iki başlıkta toplanıyor. Birincisi et kalınlığı: kanalet ve kanal duvarları çoğunlukla ince kesitli üretiliyor ve içinde ince çaplı hasır donatı bulunuyor. Kırıcı ile müdahale edildiğinde kesilen parçanın yanındaki elemanda da çatlak oluşuyor, kanal boyunca su sızdırma başlıyor. İkincisi su: sulama sezonunda hatta akış olabiliyor, sezon dışında ise kanal dibinde durgun su ve çamur kalıyor.
Çözüm tarafında elmas testere ile kontrollü kesim tercih ediliyor. Kanalet kesitinde el tipi halka testere ile temiz bir hat açılıyor, kalın kanal duvarlarında ray üzerinde çalışan duvar testeresi kullanılıyor. Kesilen parça, çevre betonu zorlanmadan yerinden alınıyor; komşu elemanın oturduğu yatak bozulmuyor. Boru geçişleri için delik açılırken karot makinesi ile tam çaplı geçiş açılıyor, kırma ile büyütülmüş düzensiz boşluk bırakılmıyor; böylece geçiş sonrası sızdırmazlık yapılması kolaylaşıyor.
İş öncesinde bakılanlar şunlar: kanalda akış var mı, sezon takvimi ne durumda, kesim suyunun kanal içine karışması sorun yaratır mı, kesilecek elemanın altında dolgu mu yoksa boşluk mu var, kanalet hattının hangi noktadan sonra taşıyıcılığını kaybedeceği. Akış varsa iş, sulama sezonu kapandıktan sonraki döneme alınıyor; kanal dibi çamurlu ise kesim öncesi bölgenin boşaltılması isteniyor.
Silo Temeli, Yem Ünitesi ve Makine Kaidesi
Hububat silosu, yem hazırlama ünitesi, tartı kantarı ve sağım ünitesi gibi yapılarda beton, konut zemininden farklı davranıyor. Bu temeller yüksek dozajlı dökülüyor, döşeme kalınlığı fazla oluyor ve çoğu zaman iki ya da üç sıra sık donatı içeriyor. Silonun kendi yükü ve dolduğunda oluşan yatay itki nedeniyle ankraj bölgeleri özellikle yoğun donatılı.
Buradaki teknik kısıt, donatı yoğunluğu ve toleransın darlığı. Silo ayağının ankraj deliği, plakadaki cıvata aralığına milimetrik uymak zorunda; delik kaçarsa plaka oturmuyor, zorlama ile takılan cıvata çalışırken gevşiyor. Ayrıca yoğun donatılı betonda darbeli delici ile açılan delik, ilk demire denk geldiğinde ya sapıyor ya da demiri kesip taşıyıcılığı zayıflatıyor.
Bu nedenle ankraj delikleri, sehpaya sabitlenmiş karot makinesi ile açılıyor. Makine dübellenerek sabitlendiği için delik dik iniyor, çap boyunca aynı kalıyor ve çıkan yüzey pürüzsüz oluyor; kimyasal ankraj kullanılacaksa bu yüzey tutunma açısından belirleyici. Delik güzergâhında donatı bekleniyorsa önce donatı taraması yapılıyor, mümkünse delik konumu birkaç santim kaydırılarak demir kesilmeden geçiliyor. Mevcut bir temelin dayanımının sorgulandığı durumlarda ise laboratuvara gönderilmek üzere karot numunesi alınıyor; numune yeri, plan üzerinde en az zorlanan bölgeden seçiliyor ve boşluk aynı gün tamir harcı ile kapatılıyor.
İş öncesinde istenenler: ankraj plakasının delik şablonu ya da ölçülü krokisi, temel kalınlığı, varsa donatı planı, altta topraklama veya boru geçişi olup olmadığı. Yeni bir yapı için makine kaidesi delinecekse, kaidenin döküm tarihi de soruluyor; beton yeterince priz almadan ankraj deliği açılması doğru sonuç vermiyor.
Ahır, Ağıl ve Hayvancılık Yapılarında Kesim
Günyüzü'nde büyükbaş ve küçükbaş işletmelerinin bulunduğu köylerde talep genellikle mevcut yapının dönüştürülmesinden geliyor. Ahır zemininde gübre sıyırıcı kanalı açılması, altlık bölümünün kotunun düşürülmesi, suluk hattının zeminden geçirilmesi, sağımhane ile süt odası arasına boru ve kablo geçişi açılması, eski beton yemliğin bir bölümünün kaldırılması gibi işler.
Kısıt burada hem yapısal hem de işletmesel. Zemin betonu çoğu işletmede eğimli döküldüğü için kalınlık noktadan noktaya değişiyor; tek bir derinlik ayarıyla ilerlemek doğru olmuyor. İşletmesel taraf ise hayvanların yapı içinde olması: toz, gürültü ve titreşim sürüyü rahatsız ediyor, süt veriminde geçici düşüş yaşanabiliyor.
Uygulamada sulu kesim tercih ediliyor; su hem elmas soketi soğutuyor hem tozu kaynağında bastırıyor. Sıyırıcı kanalı gibi düz hatlı işlerde zemin testeresi ile iki paralel hat açılıp aradaki bant parçalar halinde alınıyor, bu yöntem çevre betonunu çatlatmıyor ve kanal kenarı düzgün çıkıyor. Boru ve kablo geçişleri karot ile açılıyor. Çalışma, hayvanların meraya çıktığı ya da bölmelerin boşaltıldığı saat aralığına planlanıyor; bu da işin süresini önceden netleştirmeyi gerektiriyor.
- Zemin kalınlığı kontrolü: kesim öncesi birkaç noktadan küçük çaplı sondaj deliği ile gerçek kalınlık ölçülüyor.
- Altyapı sorgusu: zemin altından geçen süt hattı, sulama borusu, elektrik kanalı ve gübre çukuru bağlantısı işletmeciyle birlikte işaretleniyor.
- Su tahliyesi: kesim suyunun gübre kanalına mı yoksa dışarıya mı yönlendirileceği baştan kararlaştırılıyor.
- Çalışma saati: sağım saatleri ve yemleme düzeni dışında kalan aralık seçiliyor.
- Parça tahliyesi: çıkan beton blokların yapı içinden hangi kapıdan çıkarılacağı önceden planlanıyor.
Köy Yolu, Menfez ve Beton Yol Kesimleri
İlçede köy bağlantı yolları ve tarla yolları üzerinde de düzenli iş çıkıyor. Beton yolda derz kesilmesi, bozulan plakanın sınırlarından kesilerek çıkarılması, menfez ağzının genişletilmesi, yol altından su ya da içme suyu hattı geçirmek için enine kesim açılması bunların başında geliyor. Asfalt kaplamalı bölümlerde ise kaplama kalınlığının belgelenmesi için karot numunesi alınabiliyor.
Teknik kısıt, yolun kesim sonrası tekrar kullanılacak olması. Kırıcı ile açılan düzensiz kenar, yamanın tutunma yüzeyini bozuyor ve ilk kış donma-çözülme çevriminde kenardan bozulma başlıyor. Ayrıca köy yolları çoğu zaman tek şerit; iş süresince ulaşımın tamamen kesilmemesi gerekiyor.
Zemin testeresi ile açılan dik ve düz kenar, yamanın sağlam oturması için gerekli yüzeyi veriyor. Plaka kesimlerinde kesim hattı, mevcut derzlerle uyumlu seçiliyor. Enine geçişlerde yol yarı yarıya çalışılıyor; bir şerit kesilip kapatıldıktan sonra diğerine geçilerek geçiş açık tutuluyor. Kesim derinliği, altta boru varsa boruya temas etmeyecek şekilde kademeli artırılıyor.
İş öncesinde yol yapısının kalınlığı, altında geçen hat olup olmadığı, kesilen parçanın nereye taşınacağı ve yamanın hangi ekip tarafından ne zaman yapılacağı soruluyor. Yama gecikecekse kesim tarihi ona göre kaydırılıyor, açık boşluk günlerce bırakılmıyor.
Uzak Sahada Ekipman ve Enerji Planlaması
Günyüzü'ndeki işlerin şehir içi işlerden en belirgin farkı, sahanın altyapısız olması. Tarla kenarındaki bir sulama kanalında ya da köy dışındaki silo alanında ne şantiye panosu ne de su hattı bulunuyor. Ekip Eskişehir merkezden çıkarken bu iki eksiği kendisi kapatacak şekilde yükleniyor: yeterli kapasitede jeneratör, kesim ve karot suyu için su tankı, uzatma kablosu ve hortum, ayrıca elmas soketlerin yedeği.
Soket yedeği önemli, çünkü Günyüzü'nde beton kalitesi işten işe değişiyor. Yeni dökülmüş silo temelinin yüksek dayanımlı ve sert agregalı betonu ile yıllar önce dökülmüş bir ahır zemininin daha yumuşak betonu aynı sokete aynı davranmıyor. Sahada soket değiştirme imkânı olmadığında iş yarım kalıyor ve 100 kilometre yol yeniden gidiliyor. Bu yüzden keşif aşamasında beton yaşı, agrega tipi ve tahmini donatı yoğunluğu sorulup ekipman ona göre hazırlanıyor.
Mevsim de planlamaya giriyor. Kış aylarında kesim suyunun makine üzerinde ve hortumda donması gerçek bir risk; ayrıca tarla yolları çamurlanıp ağır ekipmanın sahaya girişini zorlaştırıyor. Hasat döneminde silolar dolu olduğu için silo çevresindeki işler genellikle hasat öncesine ya da boşaltma sonrasına alınıyor. Sulama kanalı işlerinin doğal yeri ise sezon kapandıktan sonraki dönem. Bu takvim, işin kalitesini doğrudan etkilediği için keşifte açıkça konuşuluyor.
Keşif, Ölçü ve İşin Netleşmesi
Mesafe nedeniyle Günyüzü'nde iş tarifi telefonda alınıp doğrudan sahaya çıkılmıyor. Önce yapının fotoğrafları ve ölçüleri isteniyor: kesilecek ya da delinecek bölgenin en, boy ve kalınlığı, ulaşım yolunun durumu, aracın kaç metre yaklaşabildiği, elektrik ve su imkânı. Küçük ve tarifi net işlerde bu bilgiler doğrudan uygulama planına dönüşüyor; kapsamı belirsiz işlerde ise yerinde keşif yapılıyor.
Aynı köyde veya birbirine yakın köylerde birden fazla iş varsa bunlar tek çıkışta birleştiriliyor. Örneğin bir işletmede ahır zemini kanalı, aynı avludaki silo kaidesinde ankraj deliği ve yol girişinde menfez kesimi varsa üçü aynı programda toplanıyor. Bu, hem sürenin hem de sahaya taşınan ekipman kurulumunun tek sefere inmesini sağlıyor.
İşin karşılığı ise kesit kalınlığı, toplam kesim metresi, delik sayısı ve çapı, donatı yoğunluğu, sahaya erişim durumu ve enerji-su imkânı üzerinden, keşif sonrasında netleşiyor. Bu kalemler görülmeden verilen rakam sahada değiştiği için, yazılı iş tarifi ve ölçü listesi tamamlanmadan taahhüt edilmiyor.
Sık Sorulan Sorular
Günyüzü'ne ekip nereden geliyor?
Ekip ve ekipman Eskişehir merkezden çıkıyor; ilçede ayrı bir depo ya da yerleşik ekip bulunmuyor. Yaklaşık 100 kilometrelik mesafe nedeniyle iş, gidiş-dönüş ve saha kurulum süresi hesaba katılarak günlük program halinde planlanıyor. Aynı bölgedeki birden fazla iş varsa tek çıkışta toplanıyor.
Tarlada elektrik ve su yokken kesim yapılabiliyor mu?
Evet. Sulama kanalı, köy yolu ve arazi içindeki silo alanları gibi altyapısız noktalarda ekip kendi jeneratörünü ve su tankını götürüyor. Keşif sırasında kesilecek toplam metre ve delik sayısı belirlendiği için götürülecek su miktarı da buna göre hesaplanıyor; iş ortasında su bitmesi bu yüzden önceden engelleniyor.
Sulama kanalında su varken kesim yapılır mı?
Akış varken kesim yapılmıyor. Hem kesim güvenliği hem de kesilen parçanın kontrollü alınması için hattın kapalı ve kanal dibinin boşaltılmış olması gerekiyor. Bu nedenle kanal işleri genellikle sulama sezonu dışına planlanıyor. Sezon içinde zorunlu bir müdahale gerekiyorsa, ilgili hattın hangi saatlerde kapatılabileceği önceden konuşuluyor.
Silo temelinden karot numunesi almak temeli zayıflatır mı?
Doğru noktadan ve uygun çapta alındığında taşıyıcılığa etkisi ihmal edilebilir düzeyde kalıyor. Numune yeri, en az zorlanan bölgeden ve mümkünse donatıyı kesmeyecek şekilde seçiliyor; alınan boşluk aynı gün uygun tamir harcı ile dolduruluyor. Ankraj bölgeleri gibi yükün yoğunlaştığı noktalardan numune alınmıyor.
Ahırda hayvanlar içerideyken çalışılabilir mi?
Tercih edilmiyor. Toz, gürültü ve titreşim sürüyü etkilediği için çalışma, hayvanların meraya çıktığı ya da bölmelerin boşaltıldığı aralığa planlanıyor. Bu mümkün değilse çalışılacak bölüm bölmelerden ayrılıyor ve sulu kesim ile toz kaynağında bastırılıyor. Süre tahmini bu yüzden keşifte netleştiriliyor.
İşin bedeli nasıl belirleniyor?
Kesit kalınlığı, toplam kesim metresi, delik çapı ve adedi, donatı yoğunluğu, sahaya erişim durumu ile elektrik-su imkânına göre keşif sonrasında netleşiyor. Aynı ölçüdeki iki delik, biri yoğun donatılı silo temelinde diğeri ince kanal duvarında olduğunda farklı iş yükü çıkarıyor. Bu nedenle yerinde ölçü ya da eksiksiz fotoğraf ve ölçü listesi olmadan bağlayıcı rakam verilmiyor.
Kış aylarında Günyüzü'nde çalışılıyor mu?
Çalışılıyor, ancak takvim havaya bağlı. Donma riskinde kesim suyunun makine ve hortum içinde donmaması için ek önlem gerekiyor; tarla ve köy yollarının çamurlanması da ağır ekipmanın sahaya girişini zorlaştırıyor. Bu iki koşulun bulunduğu günlerde iş, yol ve hava durumuna göre kaydırılıyor.
