Eskişehir Halatlı Kesim

Halatlı kesim, elmas boncuklarla dizilmiş çelik bir halatın kesilecek beton kesitinin etrafından dolandırılıp tahrik ünitesiyle yüksek hızda döndürülmesi esasına dayanır. Eskişehir'de bu yöntemi, disk testerenin bıçak yarıçapıyla sınırlı kaldığı yerlerde devreye alıyoruz: elli santimetreyi aşan perde ve döşeme kalınlıkları, kolon ve ayak sökümü, kalın radye temel parçalama, köprü ve menfez elemanlarının indirilmesi, büyük beton blokların bütün halinde ayrılması. Halatın kesebileceği kesit için pratikte bir üst sınır yoktur; asıl sınır, halatın etrafından dolanabileceği kapalı bir geometriyi kurup kuramadığımızdır.

Disk kesim ile halatlı kesim arasındaki yöntem farkı

Disk kesimde ulaşılabilen derinlik, bıçak çapının kabaca üçte biri kadardır. En büyük duvar testeresiyle bile tek yüzden inilebilen derinlik sınırlıdır, karşı yüzden de kesip birleştirmek gerekir. Karşı yüze erişim yoksa, kesit bir metreyi aşıyorsa veya kesilecek eleman düz bir düzlem değil de kirişle, guseyle, eğrilikle karışıksa disk çözüm üretmez. Halatta ise kesici eleman esnektir. Bir kez kapalı çevrim kurulduktan sonra kesit kalınlığının kesime etkisi yalnızca süre ve halat ömrüdür, imkânsızlık değildir.

İkinci fark kesme kuvvetinin yönüdür. Disk, betona tek noktadan bastırır ve elemanı zorlar. Halat, kesiti çepeçevre sarar ve gerginlik kontrollü şekilde artırılarak ilerler; elemana yanal itme uygulanmaz. Bu yüzden zaten yorulmuş, çatlamış veya yangın görmüş betonarmede halat daha güvenli davranır.

Halatlı kesimi tercih ettiğimiz tipik durumlar şunlardır:

• Kalınlığı 50 cm'in üzerindeki perde, döşeme ve radye temel kesimleri.
• Kolon, ayak, mesnet bloğu gibi üç boyutlu ve iki yüzü kapalı elemanların sökümü.
• Köprü kirişi, başlık kirişi, menfez gövdesi gibi yüksekte veya su üstünde kalan elemanlar.
• Makine kaidesi, silo altı, temel pabucu gibi ağır donatılı ve kalın kütle betonları.
• Yerinde patlatma yapılamayan, komşu yapının ve üretim hattının çalışmaya devam ettiği alanlar.
• Sökülecek parçanın kırılmadan, bütün halinde dışarı alınması istenen işler.

Sahada kurulum: pilot delikten halat kapatmaya

İş, kesim hattının işaretlenmesiyle başlar. Hat, projeden ve mahalde alınan ölçüden çıkarılır; kesilecek parçanın ağırlık merkezi ve tahliye yönü daha bu aşamada belirlenir. Ardından halatın geçeceği pilot delikler açılır. Bunlar genellikle 60-100 mm çapında karot delikleridir ve kesim hattının köşelerine, iki delik birbirini kesecek şekilde konumlandırılır. Deliklerin açısı önemlidir: halat delikten kıvrılarak değil, makaraya doğal bir yayla girmelidir, aksi halde boncuk dizisi tek noktadan aşınır.

Deliklerden halat geçirilir, uçlar preslenerek veya kilitli bağlantıyla kapatılır ve çevrim tamamlanır. Halat, kılavuz makaralar üzerinden tahrik ünitesinin volanına alınır. Makaralar hattın dışına, halatın kesim düzlemine tam dik gireceği şekilde ayarlanır. Tahrik ünitesi kızak üzerinde geri çekilerek halata gerginlik verir; kesim ilerledikçe ünite otomatik olarak geri kayar ve gerginliği sabit tutar. Betonarme kesimlerde genellikle 10-11,5 mm çapında, sinterlenmiş veya elektrolitik kaplı boncuklu halat kullanırız; boncuk tipi, donatı yoğunluğuna ve agrega sertliğine göre seçilir.

Elektrikli ve hidrolik tahrik seçimi

Kapalı hacimde, bodrumda, üretimin devam ettiği tesiste elektrikli hidrolik güç ünitesi kullanılır; egzoz gazı çıkmaz. Enerji çekilemeyen açık şantiyede, köprü ayağında veya arazi işinde dizel güç ünitesi tercih edilir. Ünite ile kesim kafası arasındaki hidrolik hortum mesafesi, operatörün parçanın düşme koridorunun dışında durmasına imkân verecek uzunlukta seçilir. Bu, halatlı kesimde en önemli güvenlik tercihlerinden biridir: operatör kesilen parçanın yanında değil, uzağında durur.

Su, çamur ve toz kontrolü

Halat sulu çalışır. Su üç işi birden yapar: elmas boncuğu soğutur, kesme aralığındaki talaşı dışarı taşır ve tozu bastırır. Su kesilirse boncuğun matrisi yumuşar, elmas taneleri kopar ve halat birkaç dakika içinde kesme kabiliyetini kaybeder; ayrıca halat ısınıp uzar ve gerginlik kontrolü bozulur. Bu nedenle işe başlamadan önce su kaynağı, hat basıncı ve dönüş yolu ayrı ayrı kontrol edilir.

Halat dönerken suyu ve beton çamurunu teğetsel olarak savurur. Bu yüzden kesim çevrimi branda ve saç perde ile kapatılır, alt kotta çamur toplama kanalı veya havuz kurulur. Çamur çamur pompasıyla çekilir, tesis kanalizasyonuna verilmez; katılaşan beton çamuru gidere zarar verir. Bitmiş yüzeyi teslim edilmiş binalarda kesim alanının altındaki kat da korunur, çünkü çamur ince derzlerden aşağı sızar. Kuru ortam şart olan yerlerde su miktarı azaltılıp vakumlu toplama ile çalışılır, ancak bu durumda kesim hızı düşer ve halat ömrü kısalır; bu, keşifte konuşulması gereken bir tercihtir.

Donatı ile karşılaşınca ne oluyor

Elmas halat donatıyı keser, ancak davranışı betondan farklıdır. Çeliğe girdiğinde ilerleme hızı belirgin biçimde düşer, tahrik ünitesinin çektiği akım yükselir ve halattan gelen ses değişir. Deneyimli operatör bunu duyar ve besleme hızını düşürür. Zorlanan halat bu noktada hızlandırılırsa boncuklar çeliğe sürtünerek körelir, halat parlar ve kesmeyi tamamen bırakır. Su debisi bu anda kesinlikle düşürülmez.

Yoğun donatılı kütle betonlarında, örneğin makine kaidelerinde ve köprü başlıklarında, kesim süresinin önemli bölümü çeliğe gider. Bu yüzden keşifte donatı taraması yapmak sadece delik yeri seçmek için değil, süreyi ve halat sarfını öngörmek için de gereklidir. Ankraj çubuğu, öngerme kablosu veya çelik profil gömülü kesitlerde kesim planı değişir: öngerme donatısı kesildiğinde elemanda ani enerji boşalması olacağından, bu tür elemanlarda kesim sırası ve destekleme statik hesapla belirlenir, gelişigüzel kesilmez.

Kesilen parçanın tahliyesi ve statik kontrol

Halatlı kesimde asıl risk kesimde değil, kesimin bittiği andadır. Serbest kalan parça bir metreküp beton için yaklaşık 2,4 ton ağırlığındadır; kalın bir perde parçası kolayca on tonu aşar. Bu yüzden parça daha kesim başlamadan önce askıya alınır. Uygulamaya göre üç yol kullanılır: vinç veya forklift ile askıya alma, parçaya karot deliği açıp ankraj kulağı takarak sapan bağlama, ya da parçayı doğrudan hazırlanmış bir kum-lastik yatağa kontrollü düşürme. Hangi yolun seçileceği parçanın ağırlığına, yüksekliğine ve vinç erişimine bağlıdır.

Büyük elemanlar tek parça halinde alınmaz. Kesim, vincin kapasitesine ve çıkış güzergâhının genişliğine göre taşınabilir bloklara bölünerek planlanır. Kapı ve rampa ölçüsü, asansör boşluğu, döşemenin taşıyabileceği geçici yük hep bu planın içindedir; çünkü kesilen blok kesimden sonra bir süre döşemenin üzerinde duracaktır.

Taşıyıcı elemanda kesim yapılacaksa statik onay şarttır. Kolon, perde veya kiriş kesitine dokunan her işte, kesim öncesi geçici destek kurulur ve kalıcı çözüm için güçlendirme detayı proje müellifi ya da yetkili bir inşaat mühendisi tarafından verilir. Biz kesimi bu detaya göre uygularız; taşıyıcı sistemi ilgilendiren kararı sahada kendimiz vermeyiz.

Komşu yapıya ve devam eden üretime etkisi

Halat kesimi darbesizdir. Kırıcı ve hidrolik makas gibi çarpma enerjisiyle çalışmadığı için yapıya aktarılan titreşim çok düşüktür. Bu, üç durumda belirleyici olur: bitişik nizam yapılarda komşu binanın sıvası ve camı riske girmez; hassas cihazın, kalıcı makinenin veya laboratuvar donanımının bulunduğu tesiste üretim durmadan çalışılabilir; yorgun ya da hasarlı betonarmede mevcut çatlaklar büyümez.

Geriye iki etki kalır: ses ve su. Halatın kendi sesi kırıcıya göre düşüktür, asıl gürültü güç ünitesinden gelir ve ünite kesim noktasından uzağa alınarak azaltılır. Su ve çamur ise yukarıda anlatıldığı gibi çevrim içinde tutulur. Bu iki kalem, konut içinde ve işletme saatinde çalışırken çalışma programının konusudur; kesim saatleri site yönetimi veya işletme ile önceden konuşulur.

İş güvenliği: halatın kendi riskleri

Halatlı kesimin kendine özgü tehlikesi kopan halattır. Gergin halat koptuğunda kesim düzleminde ve teğet doğrultuda savrulur. Bu yüzden kesim çevresi kapatılır, halatın savrulma koridoru boş bırakılır, koruma brandası ve gerekiyorsa çelik saç perde kurulur. Operatör ünitenin arkasında, teğet hattın dışında konumlanır. Halat ekleri her kesim öncesi kontrol edilir; ezilmiş, boncuğu dökülmüş veya çeliği açılmış halat kullanılmaz.

Bunun yanında sulu kesimde elektrik güvenliği ayrı bir başlıktır: kaçak akım rölesi, yalıtımlı hat ve nemli zeminde topraklama kontrolü zorunludur. Yüksekte veya boşluk kenarında yapılan kesimlerde platform, korkuluk ve emniyet kemeri düzeni kurulmadan işe başlanmaz. Kesim sonrası oluşan boşluk aynı gün kapatılır veya bariyerle çevrilir.

Eskişehir'de bu iş nerelerden çıkıyor

Odunpazarı'nda eski sanayi ve atölye yapılarının dönüşümünde karşımıza en sık kalın makine kaideleri, pres temelleri ve yer altı kanal duvarları çıkıyor; bunlar kırıcıyla saatlerce uğraşılan, halatla planlı biçimde bloklara ayrılan işlerdir. Alpu'da ve Sivrihisar'da ise tarım ve enerji tesislerinin kalın betonarme kanal, havuz ve silo temelleri ağırlıkta; bu yapılarda donatı yoğunluğu yüksek olduğu için kesim süresi ve halat sarfı baştan farklı hesaplanır. Tepebaşı'ndaki çok katlı konut stoğunda ise iş daha çok bodrum perdesinde geçiş açmak, asansör kuyusu için kalın perde kesmek ve otopark rampası genişletmek şeklinde geliyor. İnönü'de ve Çifteler'de köprü, menfez ve sanat yapısı elemanlarının indirilmesi için çağrıldığımız oluyor. Ekip Eskişehir merkezden çıkar, makine ve güç ünitesi araca yüklenip sahaya götürülür.

Keşif, planlama ve maliyetin belirlenmesi

Halatlı kesimde teklif, sahayı görmeden sağlıklı verilemez. Keşifte baktığımız kalemler şunlardır: kesitin gerçek kalınlığı ve geometrisi, donatı yoğunluğu ve varsa öngerme donatısı, kesilecek parçanın ağırlığı ve tahliye güzergâhı, vinç veya forklift erişimi, su ve elektrik durumu, çamurun toplanacağı yer, kesim yapılacak elemanın taşıyıcı olup olmadığı ve çalışma saatlerine getirilen kısıt. Maliyet bu kalemlerin toplamından çıkar; kesit, donatı yoğunluğu ve erişim durumuna göre keşif sonrası netleşir.

Keşif sonunda kesim hattı, pilot delik yerleri, parça bölünme planı, tahliye yöntemi ve iş sırası yazılı hale getirilir. Taşıyıcı elemana dokunuluyorsa statik onay ve gerekiyorsa güçlendirme detayı bu planın eki olur.

Sık Sorulan Sorular

Halatlı kesimde kalınlık sınırı var mı?

Pratikte yok. Halat kesiti çevreleyebildiği sürece kalınlık, kesim süresini ve halat sarfını etkiler ama işi imkânsız kılmaz. Metrelerce kalınlıktaki temel ve blok kesimleri bu yöntemle yapılır. Belirleyici olan kalınlık değil, halatın dolanabileceği bir çevrim kurulabilmesi ve pilot deliklerin açılabilmesidir.

Kesim için mutlaka delik açmak gerekiyor mu?

Kesilecek eleman serbest bir kenardan başlanabiliyorsa, örneğin köprü elemanının ucundan veya bir bloğun kenarından, halat doğrudan dolandırılabilir. Kapalı bir kesitte, mesela bina içindeki bir perdede ise halatı geçirmek için köşelere pilot karot delikleri açılır. Bu delikler genellikle 60-100 mm çapındadır ve kesim hattının içinde kalır.

Binada oturanlar varken ya da fabrika çalışırken yapılabilir mi?

Evet, halatlı kesimin en güçlü tarafı budur. Darbe olmadığı için titreşim düşüktür, komşu birimler ve hassas makineler etkilenmez. Kapalı alanda elektrikli güç ünitesi kullanılarak egzoz gazı sorunu da ortadan kalkar. Yönetilmesi gereken iki konu kalır: güç ünitesinin sesi ve kesim suyunun toplanması. İkisi de kurulum aşamasında planlanır.

Kesilen büyük parça nasıl indiriliyor?

Parça kesim bitmeden önce askıya alınır. Ağırlığı ve konumu uygunsa vinç veya forklift ile sapan bağlanarak, değilse parçaya ankraj kulağı takılarak veya hazırlanmış kum-lastik yatağa kontrollü düşürülerek indirilir. Büyük elemanlar tek parça alınmaz; vinç kapasitesine ve çıkış güzergâhının ölçüsüne göre taşınabilir bloklara bölünerek kesilir.

Fiyat nasıl belirleniyor?

Kesit kalınlığı, donatı yoğunluğu, kesilecek parçanın ağırlığı ve tahliye yöntemi, su-elektrik durumu ile sahaya erişim maliyeti belirler. Bu kalemler ancak yerinde görülerek ölçülebildiği için fiyat, keşif sonrası netleşir. Aynı ölçüdeki iki kesit, donatı yoğunluğu farklıysa çok farklı süre ve halat sarfı gerektirir.

Donatı halata zarar verir mi?

Elmas halat donatıyı keser, ancak bu bölümde ilerleme yavaşlar ve halat daha çok yıpranır. Zorlanan halat hızlandırılırsa boncuklar körelir ve kesme kabiliyeti kaybolur. Doğru uygulama, çeliğe girildiği anlaşıldığında besleme hızını düşürmek ve su debisini korumaktır. Öngerme donatılı elemanlarda ise kesim sırası statik değerlendirme ile belirlenir.